สถานการณ์จำลองเพื่อชี้ประเด็น: หลายบ้านจัดท่าตะแคงเต็มเพราะเข้าใจว่าเป็นการเลี่ยงแรงกดที่ก้นกบ ประเด็นที่ตัวอย่างนี้ต้องการชี้คือ การย้ายแรงกดไม่ได้แปลว่าแรงกดหายไป เพียงแต่ย้ายไปอยู่ที่จุดใหม่ ซึ่งในท่าตะแคงเต็มคือปุ่มกระดูกสะโพกด้านข้าง การเลือกท่าจึงต้องดูว่าแรงกดไปตกที่ไหน และตรวจจุดนั้นด้วย
ท่านอนแต่ละท่ากดผิวคนละจุด — จึงต้องเลือกตามเป้าหมายและข้อจำกัดของแต่ละคน
ทุกท่านอนมีจุดที่ร่างกายกดทับพื้นผิวแตกต่างกัน การรู้จุดเสี่ยงของแต่ละท่าช่วยให้วางแผนการพลิกตัวและใช้หมอนรองได้ตรงจุด ไม่ใช่พลิกตัวแบบสุ่ม
หลายบ้านจะเจอแบบนี้ — พลิกตัวสม่ำเสมอแต่ยังเกิดแผลกดทับ เพราะพลิกซ้ำท่าเดิมสองรอบติดกัน หรือตะแคงในมุมที่ผิดจนยังกดทับจุดเดิมอยู่ดี
3 ท่านอนหลัก — จุดเสี่ยงและวิธีป้องกัน
ท่านอนหงาย (Supine)
ใช้บ่อยสุดท่าที่ใช้บ่อยที่สุด แต่กดทับก้นกบและส้นเท้าโดยตรง ต้องจัดหมอนรองให้ถูกต้องเพื่อลดแรงกด
ท่าตะแคง 30 องศา (Semi-Lateral)
แนะนำสูงสุดท่าที่มักพิจารณา เพราะไม่กดทับสะโพกโดยตรง แรงกดกระจายไปบริเวณหลังส่วนล่าง ไม่ใช่จุดที่กระดูกนูน
ท่าเอนศีรษะสูง 30–45 องศา (Semi-Fowler)
เฉพาะกรณีมักใช้ในผู้ที่มีปัญหาการกลืน กรดไหลย้อน หรือการหายใจ — มุมที่เหมาะสมและช่วงเวลาที่ใช้ท่านี้ควรเป็นไปตามคำแนะนำของทีมรักษาของผู้ป่วยแต่ละคน เพราะการยกศีรษะสูงเพิ่มแรงกดและแรงเลื่อนที่ก้นกบ
คู่มือใช้หมอนรองสำหรับแต่ละท่า
หมอนไม่ได้มีไว้แค่หนุนหัว — แต่ละใบมีหน้าที่เฉพาะในการป้องกันแผลกดทับ
หมอนหนุนศีรษะ
ความหนาพอดี ไม่ดันคอไปข้างหน้าจนหายใจลำบาก ไม่แบนจนหัวห้อย
ใช้ทุกท่าหมอนค้ำหลัง (30 องศา)
รองใต้หลังส่วนล่างเพื่อค้ำให้ได้มุม 30 องศา ไม่ใช่วางข้างๆ แบบหลวมๆ
ท่าตะแคง 30°หมอนรองใต้น่อง
รองใต้น่องทั้งสองข้างให้ส้นเท้าลอยพ้นพื้นที่นอน ไม่ใช่รองใต้ส้นเท้าโดยตรง
ท่าหงาย / เอนศีรษะหมอนคั่นระหว่างขา
วางระหว่างเข่าถึงข้อเท้า ป้องกันข้อเท้าและเข่ากดทับกันเอง ใช้หมอนนุ่ม ไม่ใช่ของแข็ง
ท่าตะแคงหมอนรองใต้แขน
สำหรับผู้ป่วยที่มีแขนอ่อนแรง รองใต้แขนข้างที่อ่อนแรงในท่าหงายหรือตะแคง
เฉพาะกรณีแผ่นรองส้นเท้า / foot cradle
ถ้ามีงบสำหรับผู้ป่วยที่ส้นเท้าเสี่ยงสูง อุปกรณ์นี้ช่วยให้ผ้าห่มไม่กดทับส้นเท้าด้วย
ท่าหงาย (ผู้ป่วยเสี่ยงสูง)จุดที่มักถูกลืมในการจัดท่านอนคือ ผิวบริเวณก้นและต้นขาที่สัมผัสกับผ้าปูที่นอนต่อเนื่องตลอดคืน แม้จะจัดท่านอนเหมาะสมแล้ว ความชื้นจากเหงื่อที่สะสมก็ยังเป็นปัจจัยเสี่ยงที่ต้องดูแลควบคู่กัน การดูแลผิวก่อนนอนควบคู่กับการจัดท่าที่ถูกต้องจึงสำคัญพอๆ กัน
ตัวอย่างตารางสลับท่า — ปรับช่วงเวลาตามแผนพลิกตัวของผู้ป่วย
ตารางนี้เป็นตัวอย่างการหมุนเวียนท่าเพื่อไม่ให้จุดใดสะสมแรงกดต่อเนื่องและไม่พลิกซ้ำท่าเดิมสองรอบติดกัน — เวลาที่แสดงเป็นเพียงตัวอย่าง ความถี่จริงต้องตั้งเป็นรายบุคคลตามความเสี่ยงผิว ความสบาย และคำแนะนำของทีมสุขภาพ (อ่านวิธีตั้งแผนที่ ควรพลิกตัวบ่อยแค่ไหน)
| รอบ | ท่า | จุดที่พักจากแรงกด | จุดที่ต้องระวัง |
|---|---|---|---|
| รอบ 1 06:00 |
หงาย | สะโพกทั้งสองข้าง | ก้นกบ ส้นเท้า → รองหมอนใต้น่อง |
| รอบ 2 08:00 |
ตะแคงซ้าย 30° | ก้นกบ ส้นเท้า | ข้อเท้าขวา → คั่นหมอนระหว่างขา |
| รอบ 3 10:00 |
หงาย | สะโพกทั้งสองข้าง | ก้นกบ ส้นเท้า → รองหมอนใต้น่อง |
| รอบ 4 12:00 |
เอนศีรษะ 30° (ตอนกินข้าว) | — | ก้นกบ (เพิ่มขึ้น) → ไม่เกิน 30° และไม่นานเกิน 1 ชม. |
| รอบ 5 14:00 |
ตะแคงขวา 30° | ก้นกบ ส้นเท้า | ข้อเท้าซ้าย → คั่นหมอนระหว่างขา |
| รอบ 6 20:00 (นอนหลับ) |
หงาย หรือตะแคง 30° | — | ตั้ง alarm ตี 2 พลิกตัวกลางดึก |
| รอบ 7 02:00 (กลางดึก) |
สลับจากรอบก่อน | — | ตรวจผ้าอ้อมและผิวเร็วๆ |
สิ่งที่ควรทำและไม่ควรทำในการจัดท่านอน
✅ ควรทำ
- สลับท่าหลากหลายตามแผนพลิกตัวของผู้ป่วย ไม่ซ้ำท่าเดิมสองรอบติดกัน
- ตะแคงที่ 30 องศา ไม่ใช่ 90 องศาเต็ม
- รองหมอนใต้น่องให้ส้นเท้าลอย
- คั่นหมอนนุ่มระหว่างขาทุกครั้งที่ตะแคง
- ตรวจมุมด้วย app หรือไม้โปรแทรกเตอร์
- พลิกตัวกลางดึกตามตาราง
❌ ไม่ควรทำ
- ตะแคง 90 องศาเต็ม
- เอนเตียงเกิน 30 องศานานกว่า 1 ชั่วโมง
- พลิกตัวซ้ำท่าเดิมสองรอบติดกัน
- รองหมอนใต้ส้นเท้าโดยตรง
- ใช้หมอนนิ่มมากค้ำหลัง (ยุบเร็ว)
- ลืมรอบพลิกตัวกลางดึก
ท่านอนที่ดีได้ผลยิ่งขึ้น ถ้าควบคู่กับสิ่งเหล่านี้
ท่านอนถูกต้องเป็นเสาหนึ่ง แต่การป้องกันแผลกดทับต้องทำงานหลายด้านพร้อมกัน
- ที่นอนลมที่เหมาะสม — ช่วยกระจายแรงกดในทุกท่า อ่านที่ ที่นอนลมจำเป็นแค่ไหน
- ตรวจจุดเสี่ยงทุกวัน — รู้จุดเสี่ยงของแต่ละท่าที่ จุดเสี่ยงแผลกดทับบนร่างกาย
- สังเกตสัญญาณเตือนก่อนเกิดแผล — อ่านที่ สัญญาณเตือนแผลกดทับระยะแรก
- ตารางพลิกตัวที่ชัดเจน —ตารางดูแลผู้ป่วยติดเตียงรายวัน
สรุปสำหรับคนดูแล — ตัดสินใจง่ายๆ
- ตะแคง 90 องศาอยู่ทุกวัน → ลดการกดตรงสะโพก ใช้หมอนค้ำ และปรับมุมตามความทนกับ care plan
- ส้นเท้าแดงหรือมีแผล → รองหมอนใต้น่อง ไม่ใช่ใต้ส้นเท้า ดูเพิ่มที่ จุดเสี่ยง
- เอนเตียงสูงเกิน 30° ตลอดวัน → ลดระดับลงตามจังหวะที่ทีมรักษากำหนดหลังให้อาหาร ไม่ปล่อยเอนสูงค้างนาน
- ไม่แน่ใจว่าท่าถูกต้องไหม → ใช้ app วัดมุม หรือขอให้พยาบาลสาธิตครั้งแรก
- รอยแดงยังเกิดแม้จัดท่าถูกแล้ว → พิจารณาเพิ่มที่นอนลม + พบพยาบาลประเมินใหม่