สิ่งที่มักเข้าใจผิด
- "รีบให้เสร็จเร็วคือดี"
- "ใส่แขนไหนก่อนก็ได้"
- "ผู้ป่วยไม่พูดแปลว่าไม่เจ็บ"
- "เสื้อผ้ารัดหน่อยไม่เป็นไร"
สิ่งที่เกิดขึ้นจริง
- การดึงรั้งเพื่อความเร็วเพิ่มแรงเสียดสีและอาจทำให้เจ็บ
- ในผู้ที่มีข้างอ่อนแรงหรือเจ็บ ลำดับมีผลต่อความปลอดภัยของข้อ
- สีหน้า การเกร็ง หรือการขมวดคิ้ว เป็นสัญญาณที่ต้องอ่าน
- ตะเข็บ กระดุม หรือขอบยางที่กดผิว คือแรงกดเฉพาะจุดที่มองข้ามง่าย
กฎพื้นฐานก่อนเริ่มเปลี่ยนเสื้อผ้า
ก่อนจะรู้วิธีเปลี่ยนเสื้อผ้า ต้องเข้าใจหลักการพื้นฐานก่อน เพราะถ้าทำผิดหลักการ ต่อให้เทคนิคดีแค่ไหนก็ยังเจ็บอยู่
📌 กฎสำคัญ 3 ข้อ
- ถอดจากแขนแข็งแรงก่อน ใส่จากแขนอ่อนแรงก่อน — กฎนี้ใช้ได้กับทุกสถานการณ์ที่มีแขนอ่อนแรงข้างหนึ่ง จำง่ายๆ ว่า "ออกจากดี เข้าหาอ่อน"
- เคลื่อนเสื้อผ้า ไม่ใช่เคลื่อนตัวผู้ป่วย — ดึงเสื้อผ้าออกจากใต้ตัวผู้ป่วยโดยม้วนหรือดึงทีละน้อย แทนที่จะยกหรือเลื่อนตัวผู้ป่วย
- ช้าๆ และถามผู้ป่วยทุกขั้นตอน — ถ้าผู้ป่วยสื่อสารได้ ถามทุกครั้งก่อนขยับ ถ้าสื่อสารไม่ได้ สังเกตสีหน้าและกล้ามเนื้อเกร็งแทน
วิธีเปลี่ยนเสื้อผ้า — เลือกตามสภาพผู้ป่วย
วิธีถอดเสื้อ (แบบมีแขนอ่อนแรง)
-
แก้กระดุมหรือดึงซิปออกทั้งหมด
ถ้าเป็นเสื้อแบบกระดุมหน้า แก้จากบนลงล่าง ถ้าเป็นเสื้อสวมหัว เริ่มจากดึงขึ้นมาเหนือท้องก่อน
-
ถอดแขนข้างที่แข็งแรงออกก่อน
ดึงแขนเสื้อออกช้าๆ อย่าดึงเสื้อ — ให้ดึงแขนเสื้อลงมาตามแนวแขน ไม่ดึงออกด้านข้าง
-
ดึงเสื้อผ่านศีรษะ (ถ้าสวมหัว)
รวบปลายเสื้อด้านหลังขึ้นมาผ่านศีรษะก่อน แล้วค่อยดึงออกทางด้านหน้า อย่าดึงตรงๆ จะดึงคอ
-
ถอดแขนข้างที่อ่อนแรงออกทีหลัง
รองรับข้อศอกและข้อมือด้วยมืออีกข้าง ค่อยๆ ดึงแขนเสื้อออกทีละนิ้ว ไม่ดึงแรง
วิธีใส่เสื้อ (แบบมีแขนอ่อนแรง)
-
สอดแขนข้างที่อ่อนแรงเข้าก่อน
จับข้อมือและข้อศอกค้ำไว้ สอดแขนเสื้อเข้าไปก่อนแล้วดึงขึ้นมาถึงหัวไหล่
-
สวมผ่านศีรษะ (ถ้าสวมหัว)
ดึงคอเสื้อขยายออก สวมจากด้านหน้าผ่านศีรษะ ไม่ดึงจากด้านหลัง
-
สอดแขนข้างที่แข็งแรงเข้าทีหลัง
ผู้ป่วยสอดเองได้ถ้าทำได้ หรือช่วยจับแขนเสื้อให้กางออก
-
ติดกระดุมหรือดึงซิปให้เรียบร้อย
ตรวจให้แน่ใจว่าเสื้อไม่ย่นหรือรวมอยู่ใต้ตัวผู้ป่วย — รอยย่นของเสื้อเป็นสาเหตุของแผลกดทับได้
สำหรับผู้ป่วยที่ขยับตัวได้น้อยมาก การเปลี่ยนเสื้อต้องใช้วิธี "ม้วนและพลิก" แทนการดึงออก
-
เตรียมเสื้อตัวใหม่ไว้ใกล้มือ
ม้วนเสื้อตัวใหม่ให้กะทัดรัดก่อน จะได้ใส่ได้เร็วหลังถอดเสื้อเก่าออก ผู้ป่วยจะได้ไม่หนาวนาน
-
ถอดแขนออกทั้งสองข้าง ทิ้งเสื้อไว้ใต้หลัง
ดึงแขนเสื้อออกทีละข้าง แล้วรวบเสื้อไว้ที่ใต้หลังผู้ป่วย ยังไม่ต้องดึงออกทั้งตัว
-
พลิกตัวผู้ป่วยไปข้างหนึ่ง
พลิกตัวผู้ป่วยตะแคงเล็กน้อย ดึงเสื้อเก่าออกจากด้านใต้หลัง แล้วใส่เสื้อใหม่ครึ่งหลังไว้ใต้หลัง
-
พลิกตัวกลับ ดึงเสื้อใหม่ออกมาด้านหน้า
พลิกตัวผู้ป่วยกลับมา ดึงชายเสื้อที่ซ่อนอยู่ใต้หลังออกมาด้านหน้า แล้วสอดแขนทั้งสองข้าง
-
ตรวจว่าเสื้อไม่มีรอยย่นใต้หลัง
สอดมือตรวจใต้หลังผู้ป่วย ดึงรอยย่นออกให้เรียบ รอยย่นของเสื้อเป็นจุดกดทับที่ทำให้เกิดแผลได้
การเปลี่ยนกางเกงมักทำควบคู่กับการเปลี่ยนผ้าอ้อม แต่มีเทคนิคเฉพาะที่ต้องรู้
-
เตรียมกางเกงใหม่พร้อมผ้าอ้อมใหม่
สอดขากางเกงไว้แล้วก่อน รวบกางเกงให้กะทัดรัด พร้อมใส่ได้ทันทีหลังเปลี่ยนผ้าอ้อม
-
ดึงกางเกงเก่าลงมาทีละข้าง
ดึงข้างขวาลงมาถึงเข่า แล้วดึงข้างซ้ายตาม ไม่ดึงพร้อมกันทั้งสองข้างพร้อมกัน เพราะจะยกตัวผู้ป่วยขึ้น
-
พลิกตัวตะแคง ดึงกางเกงเก่าออก
พลิกตัวผู้ป่วยตะแคง ดึงกางเกงเก่าออกจากด้านหลัง แล้วใส่กางเกงใหม่ครึ่งหลังไว้ก่อน
-
เปลี่ยนผ้าอ้อมในท่าตะแคง
ใช้โอกาสนี้เปลี่ยนผ้าอ้อมและทำความสะอาดผิวก่อนพลิกกลับ ดูวิธีที่ถูกต้องที่ ทำความสะอาดหลังถ่าย
-
พลิกตัวกลับ ดึงกางเกงใหม่ขึ้น
พลิกกลับมา ดึงกางเกงใหม่ขึ้นมาทีละข้าง ตรวจว่าไม่มีรอยย่นใต้หลังและก้น
ข้อควรระวังตามสภาพผู้ป่วย — สำคัญกว่าชนิดผ้า
- แขน/ขาอ่อนแรงครึ่งซีก (hemiplegia): ถอดจากข้างที่แข็งแรงก่อน ใส่ข้างที่อ่อนแรงก่อน
- ข้อติด/เกร็ง (contracture) หรือเจ็บ: อย่าฝืนดึงแขนขา เลือกเสื้อหลวมหรือแบบผ่าหลัง และขยับช้า ๆ ตามช่วงการเคลื่อนไหวที่ทำได้
- มีสาย/อุปกรณ์ (สายให้อาหาร น้ำเกลือ สายสวน ออกซิเจน): วางแผนเส้นทางสายก่อนถอด-ใส่ อย่าให้สายดึงรั้ง เลือกเสื้อที่เปิดเข้าถึงอุปกรณ์ได้ง่าย
- ผิวบางฉีกขาดง่าย (skin tear): ม้วนแขนเสื้อแล้วสวมทีละนิด อย่าลากผ้าถูผิวแรง ๆ
- การพลิกตะแคงเพื่อเปลี่ยนเสื้อ: ใช้เทคนิคพลิกที่ปลอดภัย (ดู วิธีพลิกตัว) และมีคนช่วยถ้าตัวใหญ่หรือเกร็งมาก
เสื้อผ้าแบบไหนที่เหมาะ — เลือกจากความสบายและการเข้าถึงอุปกรณ์
การเลือกเสื้อผ้าที่ถูกต้องช่วยให้การเปลี่ยนเสื้อผ้าง่ายขึ้นมาก และลดความเสี่ยงต่อผิวผู้ป่วยด้วย
เสื้อกระดุมหน้าหรือซิปหน้า
เปลี่ยนได้ง่าย ไม่ต้องยกแขนหรือดึงผ่านศีรษะ เหมาะมากสำหรับผู้ป่วยที่ขยับแขนได้น้อย
แนะนำสูงสุดเสื้อคอกว้าง เนื้อผ้าหยืดหยุ่น
ถ้าต้องใช้เสื้อสวมหัว เลือกแบบคอกว้างและผ้ายืดหยุ่นได้ดี จะสวมง่ายกว่าและไม่ดึงคอ
ใช้ได้กางเกงเอวยางยืดหรือผ้าลอยตัว
ไม่มีกระดุม ซิป หรือเข็มขัด ดึงขึ้นลงง่าย เหมาะมากสำหรับใช้คู่กับผ้าอ้อม
แนะนำสูงสุดเสื้อผ้าคอตตอน 100%
ระบายอากาศดี ดูดซับเหงื่อ ไม่ทำให้ผิวระคาย เหมาะกับสภาพอากาศร้อนในไทย
แนะนำเสื้อคอแคบหรือรัดแน่น
ดึงยาก ต้องยกแขนสูง เสี่ยงทำให้เจ็บ โดยเฉพาะผู้ป่วยที่ข้อไหล่แข็ง
ควรหลีกเลี่ยงเสื้อมีกระดุม ซิป หรือขอบแข็งด้านหลัง
กระดุมหรือขอบแข็งที่อยู่ใต้หลังเป็นจุดกดทับโดยตรง สาเหตุของแผลกดทับที่หลายบ้านมองข้าม
ควรหลีกเลี่ยงรอยย่นของเสื้อผ้าใต้หลังผู้ป่วยเป็นหนึ่งในสาเหตุที่มักถูกมองข้าม ยิ่งผิวบริเวณนั้นมีความชื้นสะสม เช่น เหงื่อหรือความอับ รอยย่นเล็กๆ ก็ยิ่งทำให้ผิวระคายเคืองและเสียหายได้เร็วกว่า การดูแลผิวให้มีชั้นป้องกันที่ดีจึงสำคัญพอๆ กับการเลือกเสื้อผ้าที่เหมาะสม
ตารางสรุป — เลือกวิธีตามสภาพผู้ป่วย
| สภาพผู้ป่วย | ระดับ | วิธีที่เหมาะสม | เสื้อที่แนะนำ |
|---|---|---|---|
| มีแขนอ่อนแรงข้างหนึ่ง ยังขยับตัวได้บ้าง | 🟡 ปานกลาง | ถอดจากแข็งก่อน ใส่จากอ่อนก่อน | เสื้อกระดุมหน้า / ผ้ายืดคอกว้าง |
| ขยับตัวได้น้อยมาก ต้องใช้คนช่วยทั้งหมด | 🟠 ยาก | วิธีม้วนและพลิกตัว | เสื้อกระดุมหน้าหรือซิปหน้าเท่านั้น |
| ขยับตัวไม่ได้เลย นอนนิ่งตลอด | 🔴 ยากมาก | ม้วนเสื้อ พลิกตัวช้าๆ ดึงออก-ใส่ใต้หลัง | เสื้อเปิดหลัง (Hospital gown) หรือกระดุมหน้า |
| เพิ่งผ่าตัด มีแผล หรือมีท่อสาย | 🔴 ต้องระวังมาก | ปรึกษาพยาบาลก่อนเปลี่ยนวิธีเอง | เสื้อเปิดหลัง / เสื้อเปิดข้างตามคำแนะนำแพทย์ |
สิ่งที่ควรทำและไม่ควรทำ
✅ ควรทำ
- เตรียมเสื้อใหม่ไว้ก่อนถอดเสื้อเก่า
- ถอดแขนแข็งแรงก่อน ใส่แขนอ่อนแรงก่อน
- ตรวจรอยย่นใต้หลังทุกครั้ง
- ตรวจผิวระหว่างเปลี่ยนเสื้อผ้า
- ถามผู้ป่วยว่าสบายหรือเจ็บ
- เปลี่ยนทันทีที่เสื้อผ้าเปียกหรือเปื้อน
❌ ไม่ควรทำ
- ดึงแขนออกข้างเดียวพร้อมกัน
- ดึงเสื้อผ่านศีรษะแรงๆ โดยไม่ขยายคอเสื้อก่อน
- ทิ้งรอยย่นไว้ใต้หลัง
- ใช้เสื้อที่มีกระดุมหรือสายด้านหลัง
- เปลือยตัวผู้ป่วยนานในห้องเย็น
- รีบจนไม่ได้ตรวจผิวระหว่างเปลี่ยน
ควบคู่กับการเปลี่ยนเสื้อผ้า ต้องทำอะไรเพิ่ม?
การเปลี่ยนเสื้อผ้าเป็นส่วนหนึ่งของตารางดูแลทั้งหมด สิ่งที่ต้องทำควบคู่กัน
- ตรวจผิวทุกจุดเสี่ยงระหว่างเปลี่ยนเสื้อผ้า — อ่านจุดที่ต้องตรวจที่ จุดเสี่ยงแผลกดทับบนร่างกาย
- เปลี่ยนผ้าอ้อมพร้อมกันถ้าถึงเวลา — อ่านความถี่ที่ถูกต้องที่ ควรเปลี่ยนผ้าอ้อมบ่อยแค่ไหน
- ทาครีมบำรุงผิวหลังเปลี่ยนเสื้อผ้าเสร็จ — โดยเฉพาะบริเวณที่ผิวแห้งหรือเปราะ ดูเพิ่มที่ คู่มือดูแลผิวผู้ป่วยติดเตียง
- พลิกตัวหลังเปลี่ยนเสื้อผ้าเสร็จ — ใช้โอกาสนี้เปลี่ยนท่านอนด้วย อ่านความถี่ที่ ควรพลิกตัวบ่อยแค่ไหน
สรุปสำหรับคนดูแล — ตัดสินใจง่ายๆ
- ผู้ป่วยมีแขนอ่อนแรงข้างหนึ่ง → จำกฎ "ถอดจากแข็งก่อน ใส่จากอ่อนก่อน" ทันที
- ผู้ป่วยขยับตัวไม่ได้เลย → ใช้วิธีม้วนเสื้อและพลิกตัว เปลี่ยนเป็นเสื้อกระดุมหน้า
- ผู้ป่วยเจ็บทุกครั้งที่เปลี่ยนเสื้อ → ตรวจลำดับถอด-ใส่ก่อน ปรึกษาพยาบาลถ้ายังเจ็บอยู่
- เสื้อผ้าที่ใช้อยู่มีรอยย่นใต้หลังเสมอ → เปลี่ยนเป็นเสื้อกระดุมหน้าหรือผ้ายืดหยุ่นทันที
- ผิวบริเวณหลังหรือสะโพกแดงโดยไม่รู้สาเหตุ → ตรวจรอยย่นเสื้อและกระดุมด้านหลังก่อน ดูเพิ่มที่ สัญญาณเตือนแผลกดทับ
คำถามที่พบบ่อย
1. Cambridge University Hospitals NHS Foundation Trust. One-handed living tips — เข้าถึง ส.ค. 2026
2. Guy's and St Thomas' NHS Foundation Trust. Daily tasks using 1 hand — เข้าถึง ส.ค. 2026